Rekordowo precyzyjna obserwacja zderzenia czarnych dziur.
Nowe spojrzenie na naturę kosmosu.

 

Astronomowie zarejestrowali zderzenie dwóch czarnych dziur z dokładnością, jakiej dotychczas nie udało się osiągnąć. Zebrane dane dają najczystszy w historii wgląd w naturę tych obiektów i po raz kolejny pokazują, że teoretyczne obliczenia Alberta Einsteina oraz Stephena Hawkinga sprzed kilkudziesięciu lat były trafne.
Zjawisko, oznaczone symbolem GW250114, wykryto w styczniu w obserwatorium LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory). Tworzą je dwa bliźniacze detektory działające w amerykańskich miejscowościach Livingston i Hanford. Urządzenia wychwyciły fale grawitacyjne – subtelne zmarszczki czasoprzestrzeni, będące swoistym śladem i zapisem pamięci samego ośrodka po gwałtownym połączeniu się dwóch potężnych mas.
Poszukiwanie fal grawitacyjnych, których istnienie Einstein przewidział w 1915 roku w ramach ogólnej teorii względności, to jedyny sposób, by z Ziemi dostrzec kolizje czarnych dziur. Sam fizyk powątpiewał, czy ludzie kiedykolwiek skonstruują sprzęt zdolny zarejestrować tak ekstremalnie rozcieńczone w przestrzeni sygnały. Przełom nastąpił jednak we wrześniu 2015 roku. Pierwszy udany pomiar przyniósł twórcom detektora Nagrodę Nobla.

 

Bliźniacze zderzenie sprzed dekady

Wyniki najnowszych badań, opisane na łamach czasopisma „Physical Review Letters”, wskazują, że zderzające się czarne dziury miały masy od 30 do 35 razy większe od Słońca i obracały się dość wolno. Pracami zespołu LIGO-Virgo-KAGRA kierował Maximiliano Isi, astrofizyk związany z Uniwersytetem Columbia oraz nowojorskim Flatiron Institute.

– Czarne dziury znajdowały się około miliarda lat świetlnych od nas i krążyły wokół siebie po niemal idealnym okręgu – wyjaśnia Isi. – Obiekt powstały po ich połączeniu osiągnął masę około 63 mas Słońca i wiruje z prędkością 100 obrotów na sekundę.

Pod względem parametrów zjawisko GW250114 działa tu niemal na zasadzie kosmicznego podobieństwa, stanowiąc wierne odbicie pierwszej detekcji sprzed dziesięciu lat. Różnica tkwi w jakości samego odczytu. Dzięki gruntownej przebudowie laserów oraz zwierciadeł w detektorach LIGO, obecny pomiar jest ponad trzykrotnie dokładniejszy niż ten z 2015 roku. Badacze mogli prześledzić moment zbliżania się i łączenia obiektów znacznie wyraźniej, zyskując nowy wgląd w dynamikę czasoprzestrzeni.

Sieć badawcza, do której należą również europejski detektor Virgo we Włoszech i japoński KAGRA, skupia około 1600 naukowców. Aparatura rejestruje odkształcenia przestrzeni tysiąckrotnie mniejsze od promienia jądra atomowego – im bardziej zredukowany do niemal niematerialnego śladu jest to impuls, tym bogatsze informacje o budowie wszechświata potrafi z niego wydobyć współczesna technologia. Do dziś w ten sposób zaobserwowano ponad 300 fuzji czarnych dziur, w tym rekordową kolizję gigantów o masach 100 i 140 mas Słońca z początku roku.

Prostota czarnych dziur i twierdzenie Kerra

Wyjątkowa czystość sygnału GW250114 pozwoliła sprawdzić dwie ważne hipotezy astrofizyczne. Pierwszą sformułował w 1963 roku nowozelandzki matematyk Roy Kerr, opierając się na równaniach Einsteina. Założył on, że czarne dziury są obiektami zaskakująco prostymi i do ich pełnego opisu wystarczą zaledwie dwa parametry.

– Owszem, czarne dziury są tajemnicze i mocno wpływają na ewolucję wszechświata – przyznaje Isi. – Jednak z matematycznego punktu widzenia w pełni definiują je tylko dwie liczby. Wszystko, co da się o nich powiedzieć, wynika wyłącznie z ich masy oraz prędkości rotacji.

Aby to zweryfikować, zespół przeanalizował, jak nowa czarna dziura wytraca energię tuż po kolizji, stabilizując swoją strukturę przez emisję oscylacji grawitacyjnych. Choć pierwotna materia zapadła się w osobliwość, sama czasoprzestrzeń zachowała energetyczny wzorzec tego zdarzenia. W sygnale GW250114 wyraźnie wyodrębniono nie tylko główną składową tych drgań, ale też drugą, słabszą składową wyższego rzędu. Potwierdziło to, że powstały obiekt nie ma żadnych dodatkowych cech i w pełni pasuje do modelu Kerra oraz Einsteina.

Prawo powierzchni Stephena Hawkinga

Drugim potwierdzonym założeniem jest twierdzenie o powierzchni horyzontu zdarzeń, przedstawione w 1971 roku przez Stephena Hawkinga. Zgodnie z nim po połączeniu dwóch czarnych dziur całkowita powierzchnia nowego obiektu nigdy nie może być mniejsza niż suma powierzchni obiektów wyjściowych – może tylko wzrosnąć albo pozostać bez zmian.

Wysoka czułość aparatury pozwoliła badaczom oddzielnie przyjrzeć się początkowej fazie sygnału, gdy czarne dziury jeszcze wokół siebie krążyły, oraz fazie końcowej, określającej rozmiary powstałego obiektu. Zestawienie tych danych potwierdziło teorię Hawkinga z niespotykaną dotąd pewnością.

Kip Thorne, laureat Nagrody Nobla za wkład w projekt LIGO, wspominał, że Hawking zadzwonił do niego tuż po pierwszym wykryciu fal grawitacyjnych w 2015 roku. Pytał wtedy, czy detektory pozwolą przetestować jego równanie. – Gdyby Hawking żył, cieszyłby się na widok rosnącej powierzchni połączonych czarnych dziur – przyznał Thorne.

Potwierdzenie tego prawa ma też szersze znaczenie dla fizyki. Stanowi ważny krok w poszukiwaniu sposobu na pogodzenie ogólnej teorii względności z mechaniką kwantową – światem zjawisk subtelnych, w którym znikome impulsy decydują o fundamentalnych prawach natury.

Kamień milowy w badaniach fal grawitacyjnych

Niezależni eksperci zwracają uwagę na wagę tego odkrycia. Emanuele Berti, profesor fizyki i astronomii na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa, podkreśla, że dekada udoskonalania detektorów pozwala dziś wyłapywać ekstremalnie rozcieńczone echa kosmicznych katastrof i testować zasady grawitacji, które jeszcze dziesięć lat temu pozostawały nieuchwytne.

Z kolei Leor Barack z Uniwersytetu w Southampton zauważa, że spośród ponad trzystu zarejestrowanych dotąd zderzeń, GW250114 wyróżnia się szczególną wartością naukową, dając najbardziej precyzyjny test struktury czarnych dziur. Macarena Lagos z chilijskiego Universidad Andrés Bello dodaje natomiast, że choć obecne pomiary wciąż wiążą się z pewnym marginesem niepewności, ta obserwacja otwiera drogę do jeszcze dokładniejszych badań czasoprzestrzeni w kolejnych latach.

Źródła: „Physical Review Letters”, LIGO-Virgo-KAGRA Collaboration, Flatiron Institute.

Wszystkie wiadomości

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *