Opracowali Christoph Grabenhofer, Dominik Eberhard i Regula Schmid na podstawie wykładów dr. Jusa, dzięki uprzejmości Fundacji B.K. Bose. Styl pisania został celowo zachowany w prostocie, aby uszanować styl wykładów dr. M.S. Jusa.

Wskazania

Stannum został wprowadzony do homeopatii przez Hahnemanna i jest dobrze przetestowanym lekiem o wiarygodnie potwierdzonych objawach. Jest stosowany przede wszystkim w chorobach układu nerwowego i dróg oddechowych oraz odgrywa rolę w różnych rodzajach niedowładu. Stannum należy rozważyć zarówno u osób z gruźlicą w wywiadzie, jak i u osób, u których gruźlica lub przewlekłe choroby płuc, takie jak rozedma lub astma występują w rodzinie. Często kilku członków rodziny ma problemy z płucami lub oskrzelami, albo lejkowatą klatkę piersiową. Osoby te często wykazują konstytucjonalne osłabienie płuc. Charakterystycznym objawem jest skrajne osłabienie, szczególnie w klatce piersiowej, do tego stopnia, że osoby dotknięte chorobą nie są w stanie nawet mówić. Stannum można rozważyć w przypadku wszystkich rodzajów chorób płuc, takich jak astma, zapalenie oskrzeli, rozstrzenie oskrzeli, rozedma, zwłóknienie itp. Może być również wskazane w przypadkach wypalenia zawodowego, neurastenii lub depresji z towarzyszącym znacznym osłabieniem.

Wygląd

Pacjenci Stannum są osłabieni i bladzi, mają zapadnięte oczy i cienie pod oczami. Ich rysy twarzy wydają się wydłużone. Typowe jest ciągłe odchrząkiwanie i kaszel z powodu zwiększonej produkcji śluzu. Pacjent często wydaje się tak wyczerpany, że ledwo siedzi prosto, niemal osuwa się z krzesła, wygląda na zmęczonego i tak też się czuje. Jego wyraz twarzy jest poważny, smutny, ponury, zapłakany i pozbawiony nadziei.

Czynniki wyzwalające:

Stannum należy również rozważyć u osób cierpiących na skutek gniewu, przepracowania, wysiłku psychicznego lub konfliktów interpersonalnych — na przykład po kłótni z bliskimi przyjaciółmi, gdy wszystko staje się zbyt trudne. Lek może być również wskazany po zapaleniu opłucnej lub płuc, pod warunkiem, że miało ono charakter gruźliczy. Szczególnie w fazie rekonwalescencji, gdy powrót do zdrowia fizycznego jest już w toku, ale nerwy są osłabione, mogą wystąpić załamania nerwowe lub ogólne osłabienie nerwowe. Wyczerpanie nie musi koniecznie wynikać z nadmiernej pracy lub przemęczenia. Może to być raczej osłabienie konstytucjonalne wynikające z przyczyny organicznej lub przebycia ciężkiej choroby. Na przykład zapalenie opłucnej może trwać trzy tygodnie, aż do ustąpienia ostrych objawów i dopiero wtedy rozpoczyna się faza osłabienia nerwowego. Stannum jest również lekiem na dolegliwości po nadmiernym używaniu głosu, na przykład u śpiewaków, nauczycieli lub polityków.

Schodzenie po schodach pogarsza dolegliwości.

Jaki jest kluczowy objaw Stannum? Całkowity brak sił, ogólne osłabienie. Słabość niemal przypominająca Arsenicum album. Osoby w tym obrazie są zmęczone, wyczerpane i ledwo mają siłę mówić, podobnie jak Acidum phosphoricum. Brakuje im siły wewnętrznej, mają zbyt mało rezerw. Mogą mówić przez pięć minut, a potem cała ich klatka piersiowa i głowa wydają się puste, całkowicie osłabione, ponieważ nie mają nic w zanadrzu.

W przypadkach wyczerpania fizycznego lub odwodnienia pomocny może być wlew dożylny, a w przypadku zapaści – roztwór soli fizjologicznej. Jednak w przypadku osłabienia gruźliczego, jak u Stannum, żaden wlew dożylny nie przynosi trwałej ulgi. W tym przypadku nie występuje zaburzenie równowagi elektrolitowej ani niedobór soli, lecz raczej głębokie osłabienie sił witalnych. Osłabienie jest szczególnie nasilone w okolicy klatki piersiowej, tak poważne, że chorzy ledwo mówią. Są zbyt słabi, by pracować i muszą stale siedzieć; ich nogi, plecy i mięśnie szybko się męczą. Calcium carbonicum wchodzi po schodach do góry i jest tym wysiłkiem wyczerpany i zmęczony. Stannum natomiast schodzi po schodach i to jest jego kres sił. Samo zejście dziesięciu stopni do piwnicy sprawia, że jest wykończony – to pierwsze oznaki, że coś jest nie tak. Takie objawy mogą również sugerować schorzenie neurologiczne, takie jak neuropatia lub stwardnienie rozsiane; dlatego odruchy są zazwyczaj badane na początku diagnostyki różnicowej, aby wykluczyć zaburzenia neurologiczne. Jednak w przypadku Stannum problemy nie mają charakteru neurologicznego, lecz raczej świadczą o głębokim wycieńczeniu z typowym nasileniem objawów podczas schodzenia po schodach. Wszystko wydaje się kołysać podczas schodzenia w dół, prawdopodobnie dlatego, że ciężar ciała jest bardziej przenoszony na kolana i stopy. To osłabienie jest bardzo wyraźne w przypadku Stannum – jest szczególnie zauważalne podczas schodzenia po schodach.

Powolność nasila osłabienie

Innym kluczowym objawem jest to, że osłabienie w Stannum nasila się, gdy pacjent porusza się powoli. Również objawy kardiologiczne nasilają się podczas powolnego chodzenia. Dla porównania, w przypadku Lobelia inflata objawy kardiologiczne poprawiają się, gdy pacjent szybko chodzi. Rozedma ulega pogorszeniu przy najmniejszym ruchu, te powolne są szczególnie niekorzystne, podczas gdy szybki ruch przynosi Lobellia inflata poprawę. W przypadku Stannum osłabienie znacznie się poprawia dzięki szybkim ruchom. Prawdopodobnie poprawia to krążenie, co tymczasowo przywraca siły.

Stannum jest metalem i jest nieco podobny do Aluminy, ponieważ w tym przypadku w organizmie również występuje niedobór czegoś. Działa jak rodzaj suplementu, uzupełniając coś i dodając organizmowi nowych sił. Stannum wspomaga przyswajanie i sprzyja lepszemu wchłanianiu żelaza w organizmie. Żelazo jest obecne, ale zdolność do jego faktycznego wchłaniania i wykorzystywania jest poprawiana przez Stannum. Działa zatem jak katalizator, ułatwiając wchłanianie i wykorzystanie ważnych substancji.

Smutek i użalanie się nad sobą

Stannum jest często smutny, płaczliwy i czuje się nieszczęśliwy. Lamentuje: „Och, biedny ja, nie miałem szczęścia w życiu”. Siedzi więc, narzeka, użalając się nad sobą i ciągle myśląc: „Jestem taki biedny i nieszczęśliwy”. To słaba konstytucja charakteryzująca się użalaniem się nad sobą i przygnębieniem, podobna do Arsenicum album. Arsenicum album skarży się: „Och, biedny ja, mam wszystkie choroby świata a bakterie czają się wszędzie”. Aurum również czuje się biedny, ale z powodu poczucia wewnętrznej pustki pomimo zewnętrznego bogactwa. Calcium carbonicum postrzega siebie jako biednego, ponieważ jest świadomy własnych ograniczonych sił i zasobów.

Kalium carbonicum czuje się źle, ponieważ ma słabe plecy i wyczerpaną siłę woli. Kalium carbonicum ma flegmatyczną, reumatyczną budowę i cierpi na zastoje żylne, które ostatecznie prowadzą do osłabienia żył. Ma słabe krążenie i często użala się nad sobą: „Jestem biedną, ociężałą osobą”. Lilium tigrinum również czuje się żałośnie, podobnie jak Psorinum. Sepia, z kolei użala się nad sobą, ponieważ jest mężatką i obciąża ją sytuacja rodzinna – dwójka dzieci, nie, właściwie tylko półtora, i już czuje sie przytłoczona.

Pragnienie bycia samemu

Stannum pragnie być sam i nie rozmawiać. Pod tym względem przypomina Acidum phosphoricum. Acidum phosphoricum charakteryzuje się również nosową, monotonną mową. Osłabienie zmusza Stannum do wycofania się i pozostania samemu; w samotności czują się lepiej, podobnie jak Acidum phosphoricum. Dlaczego czuje się lepiej sam na sam ze sobą? Ponieważ wtedy nie musi się wysilać; nie ma pytań, odpowiedzi, rozmów. Istnieje jednak istotna różnica: Stannum, choć smutny i drażliwy, czuje się lepiej na zewnątrz, podczas gdy Acidum phosphoricum czuje się na zewnątrz gorzej. Stan Stannum ulega poprawie również podczas szybkiego ruchu, co trudno sobie wyobrazić w przypadku Acidum phosphoricum.

Drażliwy rano po przebudzeniu

Stannum jest łatwo pobudliwy, bardzo nerwowy i szczególnie drażliwy rano po obudzeniu się. Nie należy przywiązywać zbyt dużej wagi do rubryk „pogorszenie rano” i „pogorszenie po śnie”, ponieważ wypalenie i depresja generalnie nasilają się po śnie. Stannum czuje się gorzej rano po śnie, podobnie jak Lachesis, Phosphorus i Lycopodium. Phosphorus stanowi w pewnym sensie wyjątek: z jednej strony krótki sen, tzw. „kocia drzemka”, jest dla niego dobry. Z drugiej strony, po dłuższym śnie, na przykład, gdy zasypia około drugiej w nocy po pełnym wrażeń dniu i budzi się po kilku godzinach, jest całkowicie wyczerpany, „jak zdechła mysz”. Biorąc pod uwagę to, co poprzedza ten sen – wino, towarzystwo, muzykę, taniec, pocałunki – nic dziwnego, że następnego ranka czuje się wyczerpany. Jeśli ma ból głowy, czuje się znacznie lepiej po śnie.

Modalność „sen poprawia” różni się zatem od „poprawa rano po przebudzeniu”. Phosphorus charakteryzuje się uczuciem niedoboru snu rano i zazwyczaj ma to swoją przyczynę. Anacardium pogarsza się rano po przebudzeniu, a Stramonium jest rano absolutnie nie do zniesienia, tak samo Lac caninum. Jeśli masz w domu kobietę Lac caninum, będziesz potrzebować dużo cierpliwości. Również Acidum picricum ma pogorszenie rano.

Wszystko pogarsza się po płaczu.

W przypadku Stannum znajdujemy kolejny kluczowy objaw: wszystkie dolegliwości nasilają się po płaczu. Zwykle uważamy płacz za coś przynoszącego ulgę, ale w przypadku Stannum jest odwrotnie. Jeśli lek jest prawidłowo wskazany, eliminuje nadmierny, bezproduktywny płacz. Pacjent zauważa to następnym razem: „Już nie muszę tak często płakać”.

Wielu psychiatrów podejrzewałoby w takiej sytuacji początek depresji, ale w rzeczywistości jest to raczej typowa depresja Stannum: nasilenie objawów po dłuższym płaczu, na przykład po dwóch i pół godzinie.

Drugim możliwym efektem działania Stannum jest stopniowe przekształcanie się płaczu w łagodniejszą jego formę, przynoszącą ulgę i wyzwolenie. Osobiście uważam tę formę za korzystniejszą, ponieważ całkowita oschłość emocjonalna nie jest dobrym znakiem – w ten sposób zachowane zostaje naturalne prawo równowagi.

Inne leki również wykazują podobne działanie: Crocus pogarsza się po płaczu, Acidum nitricum może czuć się zarówno lepiej, jak i gorzej po płaczu, a Veratrum album zawsze czuje się po płaczu gorzej. W przypadku Cuprum metallicum objawy również znacznie się nasilają – u dzieci i dorosłych z krupem lub padaczką może po płaczu nawet wystąpić atak. Okres po płaczu jest szczególnie krytyczny w przypadku Cuprum.

Beznadzieja

Stannum znajduje się w stanie głębokiej beznadziei i całkowitego wyczerpania. Pacjentowi brak sił do walki – nie chce i nie może już walczyć. Omówiliśmy to już wcześniej: lekiem, który ucieleśnia wyrażenie „Nie mogę już tego znieść”, jest Asarum. Asarum mówi: „Już dłużej nie mogę”, wskazując na koniec wytrzymałości nerwowej. Podobny, ale bardziej wyraźny stan występuje w przypadku Stannum. Osoby te mają bardzo ograniczoną wytrzymałość nerwową. Nawet mówienie ich nadwyręża; są słabi i całkowicie wyczerpani po najmniejszym wysiłku.

Szybki ruch poprawia.

W przypadku Stannum objawy nasilają się przy wolniejszych ruchach, ponieważ wymagana jest większa siła niż przy szybkich. Powolne ruchy są również niekorzystne dla Sepii, zazwyczaj podczas spacerów lub oglądania wystaw sklepowych. Na przykład kobieta Sepia może z radością przechadzać się ulicami St. Moritz, podziwiając wystawy sklepowe z wszystkimi ich luksusowymi towarami, a następnie wracać z silnym bólem pleców, bólami lub zawrotami głowy, uczuciem ciężkości i wrażeniem, że wszystko zaraz jej wypadnie – macica, odbyt itd. Są to elementy sykotyczne, aktywowane przez rozruch. Ruch jest konieczny, ale dla komponenty tuberkulinowej to szybki ruch staje się kojący. Poprawa poprzez ruch jest sykotyczna, poprawa poprzez szybki ruch jest tuberkulinowa. To samo dotyczy Stannum: gorzej po ruchu, zwłaszcza powolniejszym, ale lepiej po szybkim. Kiedy pacjent mówi: „Jestem zmęczony, ale czuję się lepiej, gdy szybko się poruszam”, początkowo wydaje się to sprzeczne. Może się to wydawać dziwne, gdy pacjent nam to mówi. To prawie niewiarygodne, prawda? Ale nie dla homeopatów. Potem mówisz: „Aha!”. To cenny objaw w tym przypadku. Jeśli marszczysz brwi, to jest to szczególny, nietypowy objaw. „Jestem zbyt zmęczony, żeby się ruszać, ale czuję się lepiej, skacząc jak królik”. Dziwne, ale to właśnie jest typowe dla Stannum.

Ciągle głodny i spragniony.

Stannum jest stale głodne i spragnione, podczas gdy Acidum phosphoricum nie odczuwa ani jednego, ani drugiego. Obaj są słabi i wyczerpani, ale Stannum czuje się lepiej na zewnątrz, podczas gdy Acidum phosphoricum woli przebywać w domu i lepiej się czuje w pozycji leżącej. Tak poznajesz Materia Medica: dwa podobne leki, niemal jak bracia – jeden szuka ruchu i świeżego powietrza i lubi jeść, drugi chce być sam. Obaj skarżą się na osłabienie klatki piersiowej podczas mówienia i mają trudności z prowadzeniem dłuższych rozmów. Różnica jest widoczna w ruchu: Acidum phosphoricum ma pogorszenie podczas wchodzenia po schodach, podczas gdy stan Stannum pogarsza się podczas schodzenia. Kolejna charakterystyczna cecha: Stannum nie toleruje ciepłych potraw – powodują one nudności. Czuje się lepiej, gdy zje coś zimnego.

Acidum phosphoricum również lubi orzeźwiające rzeczy, ale zimne potrawy mu nie służą. Pod tym względem przypomina Lycopodium: oba lepiej trawią ciepłe pokarmy. Acidum phosphoricum pragnie orzeźwiających pokarmów, ale nie toleruje ich dobrze. W przypadku Acidum phosphoricum zawroty głowy i bóle głowy nasilają się podczas stania i chodzenia, podczas gdy Stannum odczuwa poprawę przy energicznym ruchu i przebywaniu na świeżym powietrzu – podobnie jak Pulsatilla. Jednak w przeciwieństwie do Pulsatilli, ani płacz, ani pocieszenie nie pomagają Stannum.

Lepiej podczas menstruacji.

A teraz szczególna cecha, która odróżnia Stannum od większości innych leków: ogólny niepokój, histeryczne zachowanie, nastrój depresyjny lub wypalenie ustępują samoistnie podczas menstruacji, podobnie jak w przypadku Lachesis. Stannum należy zatem do tej samej grupy co Lachesis i Zincum. Ten stan często zaczyna się w określonych fazach życia: kobieta zachodzi w ciążę i doświadcza wypalenia – to nie jest dobra wiadomość. Lub, w okresie menopauzy, gdy miesiączka ustaje, pojawia się ten sam stan. Zincum wykazuje wiele objawów nimfomanii w czasie ciąży, ponieważ miesiączka, która zazwyczaj przynosi ulgę, w tym czasie nie występuje. Osoby stosujące Graphites również mogą stać się drażliwe i nerwowe w czasie ciąży, ponieważ miesiączka nie przynosi ulgi; w przypadku Graphites miesiączka również byłaby lepsza, ale tak się nie dzieje. Natomiast w przypadku Stannum następuje znacząca poprawa w czasie menstruacji: niepokój, smutek, użalanie się nad sobą, płaczliwość – wszystko znika i nagle pojawia się słońce.

Jeśli obserwujesz tak wyraźny pozytywny efekt w postaci krwawienia miesiączkowego, jest to wskazanie do stosowania Stannum. Ten środek, z jego poprawą poprzez menstruację, należy do tej samej kategorii co Lachesis i Zincum.

Porównanie

Stannum należy porównać z Calcium phosphoricum, który również charakteryzuje się osłabieniem, zwłaszcza pleców i klatki piersiowej. Calcium silicata również wykazuje wyraźne stany osłabienia. Calcium hypophosphoricum to środek, który opisałem w Materia Medica, głównie na wyczerpanie po mononukleozie lub procesach ropnych w organizmie, takich jak nawracające infekcje lub czyraki. Po kilku czyrakach organizm jest często całkowicie wyczerpany, ponieważ musiał intensywnie walczyć: fagocytoza, reakcje immunologiczne, ciągła aktywność komórek odpornościowych — wszystko to prowadzi do wyczerpania, anemii, osłabienia, pocenia się oraz zimnych dłoni i stóp. W takich warunkach Calcium hypophosphoricum działa jak środek wzmacniający. Ten stan również charakteryzuje osłabienie i duszność. Do grupy Calcium zalicza się również Calcium silicata, Calcium sulfuricum i Calcium phosphoricum; wszystkie one charakteryzują się osłabieniem w okolicy klatki piersiowej, co wskazuje na podłoże tuberkulinowe.

W Selenium osłabienie jest szczególnie wyraźne, ale występuje częściej u mężczyzn wyczerpanych nadmierną aktywnością seksualną, spożyciem alkoholu i tytoniu, lub ogólnie niezdrowym trybem życia. Zazwyczaj są to raczej powściągliwi, odpowiadający typowi Conium, którzy wydają się być opanowani, ale w głębi duszy prowadzą wypalony, przestymulowany tryb życia.

Bacillinum należy również wziąć pod uwagę różnicując Tuberculinum i Causticum. Bacillinum jest jednym z moich ulubionych leków, zwłaszcza gdy dolegliwości wielokrotnie koncentrują się w okolicy płuc, na przykład u osób cierpiących na zapalenie oskrzeli lub płuc. Lek ten często wykazuje również cechy sykotyczne, na przykład w grzybiczych infekcjach skóry lub w owalnych, pierścieniowatych wysypkach, takich jak grzybica. Jeśli takie objawy skórne występowały wcześniej i zostały następnie stłumione, często rozwija się przewlekła predyspozycja do dolegliwości oskrzelowych; w takich przypadkach wskazane jest rozważenie Bacillinum.

Bacillinum należy zawsze różnicować z Tuberculinum, zwłaszcza w perspektywie leków takich jak Stannum i Calcium phosphoricum. Leki te są blisko spokrewnione i działają na podobne, tuberkulinowe, konstytucje.

Causticum charakteryzuje się ogólnym osłabieniem – osłabieniem całego ciała i umysłu. Iodum należy zawsze brać pod uwagę mając do czynienia z typem tuberkulinowym. Iodum jest klasycznie wskazany w hiperfunkcji tarczycy, czyli w nadczynności tarczycy z jej typowymi objawami. Jednak w podejściu homeopatycznym mniej istotne są wyniki badań laboratoryjnych czy parametry metaboliczne, a bardziej sama osoba: czy potrafi usiedzieć spokojnie, czy nie? Jak się zachowuje? Jakie pokarmy preferuje – słodkie, zimne czy ciepłe? Takie indywidualne cechy są kluczowe.

Mam doskonałe doświadczenia ze stosowaniem Carcinosinum w przewlekłej nadczynności tarczycy, szczególnie w przypadkach powtarzających się nawrotów po początkowym okresie sukcesów. Jedna z leczonych przeze mnie pacjentek w końcu osiągnęła stabilizację po leczeniu Carcinosinum. Wcześniej jej waga wahała się od 45 do 48 kilogramów przez lata. Dopiero po zakończeniu leczenia, zaczynając od Iodum, następnie Natrium muriaticum, a na końcu Carcinosinum, stan się ustabilizował. Osiągnęła 57 kilogramów i utrzymuje tę wagę do dziś. Pozostała typem tuberkulinowym, ale wykształciła stabilną, zdrową konstytucję. Iodum jest zatem ważnym lekiem tuberkulinowym, obejmującym głębokie osłabienie, zarówno fizyczne, jak i psychiczne. Typowym objawem jest poczucie ostracyzmu lub odrzucenia: „Czy mój lekarz leczy mnie prawidłowo? Czy moi bliźni mnie akceptują?”. Iodum cierpi z powodu poczucia braku przynależności, braku uznania w społeczności.

Dla porównania należy również rozważyć Sepię, Natrium muriaticum, Argentum metallicum i Argentum nitricum. Chociaż oba leki Argentum mają to samo pochodzenie, różnią się zasadniczo: Argentum nitricum jest ciepłe, przyjazne i pomocne, podczas gdy Argentum metallicum jest egocentryczne, trudne do zniesienia i często bardzo trudne w leczeniu. Niemniej jednak oba leki charakteryzują się wyraźnym osłabieniem fizycznym, w przypadku Argentum metallicum szczególnie w okolicy oskrzeli. Platina i Acidum phosphoricum również mają powinowactwo do tych schorzeń. Tuberculinum, Silicea i Calcium phosphoricum są lekami komplementarnymi do Stannum.

Modalności

Pacjenci ci czują się gorzej podczas mówienia, odpowiadania, w towarzystwie, podczas schodzenia po schodach i w okresie poprzedzającym menstruację. Jednak gdy tylko rozpocznie się menstruacja, ich stan znacznie się poprawia, wszystko staje się łatwiejsze. Czują się lepiej, gdy są sami, na zewnątrz lub szybko się poruszają. I nie należy zapominać o istotnej modalności: zawsze czują się gorzej po płaczu. Jest to obowiązkowy, charakterystyczny objaw u Stannum.

Charakterystyka

• Znaczne osłabienie, nie może wykonać żadnej czynności za jednym razem, od czasu do czasu musi usiąść i odpocząć

• Osłabienie klatki piersiowej, trudno mu się mówi (Calc, Phos-ac, Sulph, Sul-ac, Phos)

• Lek dla śpiewaków i mówców publicznych, którzy często nadużywają głosu

• Osłabienie jest odczuwalne bardziej podczas schodzenia niż podczas wchodzenia po schodach

• Bóle zaczynają się powoli, stopniowo nasilają się do maksimum, a następnie powoli zmniejszają

• Kolka z głodu, lepiej przy mocnym nacisku

• Nudności, wymioty z powodu zapachu gotowanego jedzenia (Ars, Colch, Sep)

• Wszystko ma gorzki smak, oprócz wody

• Wypadanie macicy i pochwy podczas wypróżniania

• Lekkie, obfite odkrztuszanie, ma słodki smak, potrzebuje się położyć z powodu osłabienia, ale w pozycji leżącej jest gorzej

• Kończyny drżą, są ciężkie jak ołów

• Język, plwocina, upławy mają żółty kolor

• Słaba jakość mleka, przez co dziecko odmawia picia

• Nimfomania, podniecenie seksualne lub orgazm wywoływane drapaniem ramienia.

Fragment „Practical Materia Medica” dr. M. S. Jusa, wydanie 4. z 2021 r.

Dr Mohinder Singh Jus. Dr M. S. Jus praktykował homeopatię przez ponad 50 lat. Pochodził z Indii i kształcił się u B.K. Bose’a, bezpośredniego ucznia J.T. Kenta. W 1985 roku przybył do Szwajcarii, gdzie wraz z żoną, dr Martine Jus, założył SHI House of Homeopathy, w którego skład wchodziła praktyka, szkoła i zakład produkcyjny. Zarządzał nim aż do śmierci w 2019 roku. Był cenionym wykładowcą i mówcą zarówno w kraju, jak i za granicą, a także autorem licznych publikacji.